Mutfak Atığından Kompost Yapımı

Balkonumda ilk domatesimi yetiştirdiğim yıl, market rafındaki torba gübrelerin fiyatına bakıp "bunun bir yolu olmalı" diye düşündüğümü hatırlıyorum. O yolu mutfağımda buldum. Her akşam çöpe attığım çay posaları, soğan kabukları, elma çekirdekleri… Hepsi aslında bitkilerimin yiyeceğiydi. Ev bahçesinde kompost yapma fikri kulağa ilk başta zahmetli ve kokulu geliyor, biliyorum. Ben de öyle sanıyordum. Ama üçüncü ayın sonunda kovanın kapağını açıp orman toprağı kokan koyu kahverengi bir yığın gördüğümde, bir daha geri dönmedim. Şimdi size hiç süslemeden, denediğim ve tuttuğu haliyle anlatacağım.

Kompost Aslında Nedir, Neden Uğraşıyoruz?

Kompost, organik atıkların mikroorganizmalar ve solucanlar tarafından parçalanarak toprağa benzer bir yapıya dönüşmesi. Yani doğada yıllar süren bir işi, kontrollü koşullarda birkaç aya indiriyoruz. Sonuçta elde ettiğiniz şey sıradan bir "gübre" değil; toprağın su tutma kapasitesini artıran, havalanmasını iyileştiren ve içindeki besinleri yavaş yavaş salan bir düzenleyici.

Benim için en büyük kazanç maliyet oldu. Saksı toprağını her sezon baştan almak yerine, mevcut toprağa kompost karıştırarak yenileme yapıyorum. Sınırlı bütçeyle balkon bahçesi kuranların en çok işine yarayacak alışkanlık bu bence. İkinci kazanç ise çöp miktarım: mutfak atığımın neredeyse yarısı artık poşete girmiyor.

Balkonda Nasıl Bir Sistem Kurdum?

Bahçesi olmayan biri için en pratik yöntem, kapaklı bir plastik kap kullanmak. Ben 40 litrelik bir saklama kutusuyla başladım. Yaptığım hazırlık şuydu:

• Kutunun yan yüzlerine ve kapağına, havalanma için 5-6 mm çapında delikler açtım. Havasız kalan kompost kokar, bunu ilk denememde acı bir şekilde öğrendim.
• Altına, sızan sıvıyı toplaması için geniş bir tepsi koydum. O sıvıyı 1'e 10 oranında suyla seyreltip yeşilliklere veriyorum.
• Tabana 4-5 cm kalınlığında kuru yaprak ve karton parçası serdim. Bu, drenaj ve başlangıç karbon kaynağı görevi görüyor.
• Üstüne bir avuç normal bahçe toprağı ya da eski saksı toprağı ekledim; içindeki mikroorganizmalar işi başlatan ekip.

Kutuyu doğrudan güneş almayan, yağmurdan korunan bir köşeye aldım. Yazın aşırı ısınmaması, kışın da tamamen donmaması önemli. Hareket ettirilebilir bir platform üzerinde tutmak, mevsime göre yer değiştirmeyi kolaylaştırıyor.

Neyi Atacağız, Neyi Atmayacağız?

Kompostun tüm sırrı iki grup malzemenin dengesinde: azot açısından zengin "yeşiller" ve karbon açısından zengin "kahverengiler". Ben kabaca bir ölçek yeşile iki ölçek kahverengi ekliyorum. Yeşil fazla olursa yığın ıslanır ve kokar; kahverengi fazla olursa hiçbir şey olmaz, öyle bekler.

Kesinlikle koymadıklarım ise şunlar:

• Et, kemik, balık ve süt ürünleri: Ağır koku ve haşere daveti. Balkonda kesinlikle riske girmeyin.
• Yağlı, soslu yemek artıkları: Ayrışmayı yavaşlatır, sinek çeker.
• Evcil hayvan dışkısı: Yiyecek yetiştirdiğiniz toprakta yeri yok.
• Hastalıklı bitki yaprakları: Sorunu tüm saksılarınıza dağıtmış olursunuz.
• Narenciye kabuğu: Az miktarda sorun değil ama çok koyunca ortam asitleşiyor, ayrışma duruyor.

Küçük bir püf noktası: atıkları ne kadar küçük doğrarsanız o kadar hızlı çürüyor. Ben kabukları mutfakta bıçakla iki üç parçaya bölüyorum, tek başına birkaç hafta kazandırıyor.

Bakım, Süre ve Karşılaştığım Sorunlar

Haftada bir kez küçük bir el mala ya da eski bir çatalla yığını karıştırıyorum. Karıştırmak oksijen sağlıyor, oksijen de kokuyu engelliyor. Nem kıvamı için ölçüm şu: bir tutam alıp sıktığınızda birkaç damla su çıkmalı, akmamalı. Fazla ıslaksa kuru karton, fazla kuruysa bir bardak su ekliyorum.

Sıcak aylarda 2-3 ay, kışın 4-6 ay sürüyor. Hazır olduğunu şöyle anlıyorum: içine attığınız parçalar tanınmaz hale gelmiş, renk koyu kahverengi ve koku yağmur sonrası orman kokusu gibi. Ekşi ya da amonyak kokusu varsa henüz olmamış demektir.

En sık yaşadığım iki sorun ve çözümleri:

1. Küçük sirke sinekleri: Taze atığı yüzeyde bırakmaktan kaynaklanıyor. Her ekleme sonrası üstünü bir tutam kuru toprak veya kuru yaprakla kapatınca kesildi.
2. Yığının hiç ısınmaması ve hareketsiz kalması: Genelde çok kuru ya da çok kahverengi ağırlıklı olduğu içindir. Bir kase sebze kabuğu ve biraz su, işi tekrar çalıştırıyor.

Elde Ettiğinizi Nasıl Kullanacaksınız?

Kompostu asla tek başına saksı toprağı gibi kullanmayın; çok besleyici ve yoğun, kökler boğulabilir. Benim kullanım şeklim:

• Yeni saksı hazırlarken toprağın yüzde 20-25'i kadar karışt